Samobójstwo- na co zwrócić uwagę

Samobójstwa wśród dzieci i młodzieży

Samobójstwo to świadome i celowe pozbawienie siebie życia; rodzaj śmierci dobrowolnej, czasami to „nie tyle pragnienie śmierci, co strach przed życiem”.

I. Przyczyny samobójstw

Istnieją dwie główne teorie wyjaśniające zjawisko samobójstwa . Pierwsza z nich to model depresyjny , uznawany przez medycynę.

Zgodnie z tą teorią skłonność do samobójstwa jest rodzajem choroby i jako taka powinna być leczona.

Druga teoria przyjmuje model stresowy, wskazujący na kontekst społeczny i w nim szuka wyjaśnienia działań samobójczych.

Zgodnie z pierwszą teorią , aby nastąpił akt samobójczy musi wystąpić depresja – jako stan. Wystąpienie depresji może być uwarunkowane różnymi czynnikami, możemy je podzielić na trzy typy:

Typ A – uwarunkowania biologiczne ( dziedziczenie podatności na chorobę)

Typ B – czynniki związane z ogólnym stanem zdrowia ( choroby tarczycy, infekcje , urazy głowy, nowotwory , niedobory witamin)

Typ C – psychospołeczne czynniki ryzyka 1) związane z okresem dojrzewania : zaburzenia orientacji seksualnej , brak poczucia tożsamości ; 2)dysfunkcja systemu rodzinnego, np. utrata rodzica , przemoc, alkoholizm ;3)brak odporności na stres czy trudności szkolne

Inna klasyfikacja samobójstw skupia się na motywach. Tutaj nie zawsze depresja jest wyjściowym stanem emocjonalnym towarzyszącym próbom i aktom samobójczym. Szczególnie wśród ludzi młodych samobójstwo może mieć podłoże romantyczne i idealistyczne, bądź być efektem impulsu , porywu gniewu lub irytacji.

Zemsta – złość i wrogość ,połączona z pragnieniem wzbudzenia w innych poczucia winy a także typową dla młodzieży impulsywnością.

Izolacja – osoba odizolowana społecznie , która czuje się niezdolna , aby dopasować się do społeczności. Uważa , że nikogo nie obchodzi i nikt po niej nie będzie płakał .

Beznadziejność – poczucie uwięzienia w sytuacji , nad którą człowiek nie ma kontroli i z której nie może uciec ( dotyczy to np. nastolatek w ciąży , młodych ludzi z rodzin , w których dochodzi do przemocy , gdzie rodzice są alkoholikami lub się rozwodzą).

Niepowodzenie – często wyolbrzymione i mające niewiele wspólnego z rzeczywistą sytuacją.

Strata – uważana za najpoważniejszą przyczynę samobójstw. Obiekt straty może być realny ( osoba ,która umiera lub odchodzi ze związku) ,symboliczny ( poczucie własnej wartości, cel w życiu) , bądź wyimaginowany.

Depresja – wpływa na zachowanie , emocje sposób myślenia , czy nawet na stan fizyczny i może wynikać z przyczyn biologiczno – genetycznych , lub psychologicznych. Uważa się , że jest on najważniejszą przyczyną samobójstw wśród ludzi młodych. Wahania nastroju na tyle dla nich powszechne w okresie dojrzewania, że wręcz uważa się je za typowe dla tego okresu życia. Jeżeli jednak ten stan przedłuży się do dwóch tygodni i obserwujemy pewne typowe elementy , możemy podejrzewać , że mamy do czynienia z depresją.

Jakie czynniki zwiększają ryzyko samobójstwa?

Wyodrębniono 8 czynników, których występowanie zwiększa prawdopodobieństwo próby samobójczej . Ryzyko jest tym większe im więcej z nich występuje jednocześnie. Są to :

– cechy osobowości

– obciążenia rodzinne

– wcześniejsze zachowania samobójcze – stresujące wydarzenia – czynniki społeczne i kulturowe

– zaburzenia psychiczne

– zachowanie

– kontakt z zamachem samobójczym innej osoby

1) Cechy osobowości

Niektóre cechy charakteru mogą w połączeniu np. z depresją zwiększać ryzyko popełnienia samobójstwa , chociaż jako takie nie są zagrażające. Są to:

– wycofanie – perfekcjonizm

– słaba kontrola emocji

– agresja

– brak zaufania

– bezwzględność i poczucie beznadziejności

2) Obciążenia rodzinne Wszelkie istotne problemy z dzieciństwa znacznie zwiększają zagrożenie samobójstwem. Ryzyko zwiększają zarówno wydarzenia prowadzące do rozpadu rodziny poprzez śmierć rodzica , rozwód, czy związanie się z nowym partnerem, jak i te związane z jej wadliwym funkcjonowaniem ( brak zainteresowania dziećmi ,przemoc i wykorzystywanie seksualne). Nie bez znaczenia jest także występowanie w rodzinie chorób psychicznych, czy też samobójstwa wśród bliskich.

3) Wcześniejsze zachowania samobójcze Jakkolwiek nie można stwierdzić , aby każda osoba , która przeżyła zamach samobójczy próbowała tego powtórnie , jednak ryzyko jest poważne.

4) Stresujące wydarzenia Wydarzenia budzące negatywne emocje takie jak poczucie odrzucenia ,złość, wstyd, chęć zemsty i odegrania się ( nawet poprzez przemoc) mogą zwiększać ryzyko samobójstwa.

5) Czynniki społeczne i kulturowe Co prawda nie wyjaśniają one wprost okoliczności samobójstwa , jednak stwierdzono znaczący związek między ich występowaniem a liczbą zamachów samobójczych . Są to:

– wzrost przemocy przy jednoczesnym spadku zainteresowania ludźmi

– rozpad małżeństw

– powtórne małżeństwa i zmiany w strukturze rodziny

– niepewność poprzez zmiany w zatrudnieniu i dostępie do edukacji

– zmiana ról społecznych mężczyzn i kobiet

– powstawanie coraz większych społeczności przy jednoczesnym osłabianiu więzi między ludźmi.

6) Zaburzenia psychiczne Wiele zaburzeń psychicznych może zwiększyć ryzyko samobójstwa. Są to m.in.: depresja , stan maniakalno- depresyjny , zaburzenia zachowania i schizofrenia. Osoby planujące samobójstwo zazwyczaj nie rozpoznają swojego stanu emocjonalnego.

7) Zachowanie Następujące elementy zachowania mogą świadczyć o zwiększonym ryzyku zamachu samobójczego :

– stosowanie alkoholu, narkotyków i innych środków chemicznych,

– pisanie listów samobójczych , wybieranie dla siebie sposobu śmierci

– zmiany w codziennym zachowaniu

– zachowanie wskazujące na odczuwanie odrzucenia , upokorzenia , beznadziejności i izolacji

– zachowania impulsywne i inne zaburzenia zachowania włączając w to agresywność , złość i wrogość.

8) Kontakt z zamachem samobójczym innej osoby Kategoria ta jest dość obszerna . Uwzględnia się tu zarówno osoby , które znalazły ofiarę samobójstwa i zostały włączone w sprawę przez Policję , jak i te które miały styczność z samobójcą w obrębie własnej rodziny , grupy przyjaciół , uczniów lub znajomych. Ryzyko obejmuje również sympatyków gwiazd show-businessu, które popełniły samobójstwo, czy wręcz wszystkich, którzy dowiedzieli się o czyjejś śmierci samobójczej z mediów.

II. Sygnały ostrzegawcze

Symptomy nadchodzącej tragedii są raczej mało wyraźne , nie zawsze bywają nasilone co utrudnia ich rozpoznanie. Dlatego konieczna jest czujność i wrażliwość na zachowania i wypowiedzi uczniów. Bez kontaktów i współpracy z wychowawcami , nauczycielami oraz uczniami trudno nam będzie zauważyć niepokojące symptomy. Są to:

– Wypowiedzi o samobójstwie i śmierci , o bezradności i poczuciu bezsensu życia. Bezpośrednie i pośrednie informacje słowne ( ” chcę z tym skończyć” , „zamierzam się zabić” , „nie będę cię już więcej martwić” , ” może wreszcie odnajdę spokój” – Zmiany zachowania ( np. izolowanie się od ludzi ( od rodziny , bliskich),wycofanie się z kontaktów towarzyskich , zaniedbywanie swojego wyglądu , słuchanie smutnej muzyki )

– Rozdawanie swoich cennych rzeczy – to najbardziej radykalne zachowanie ostrzegawcze , na które należy reagować natychmiast.

– Nagłe zaniechanie zajęć sprawiających przyjemność.

– Napisanie testamentu.

– Informowanie o wcześniejszych samouszkodzeniach lub próbach samobójczych oraz zachowaniach impulsywnych.

– Sygnały dotyczące czasu ( „od jutra nie będzie miało to znaczenia , ” jutra nie będzie”)

– Nagła nieoczekiwana zmiana nastroju , charakteru ,zmiany osobowości , często osoby uchodzące za spokojne stają się agresywne i nadpobudliwe. Działa to także w odwrotną stronę : typowi ekstrawertycy zmieniają się w ponurych introwertyków.

– Nieoczekiwany przypływ energii związany z podjęciem decyzji. – Tendencja do nagłego porządkowania swoich spraw i szukanie pojednania ze skłóconymi osobami.

– Problemy z jedzeniem i spaniem ( brak lub nadmierny apetyt , bezsenność lub nadmierna potrzeba snu ).

– Podejmowanie ryzykownych działań. – Fascynacja bohaterami kultury , którzy zginęli tragicznie.

– Większe spożycie alkoholu , narkotyków , leków.

Jeżeli nastolatek powtarza ,że się zabije potraktuj to poważnie. Przytłaczająca większość prób samobójczych następuje właśnie po takich groźbach.

Proponowana literatura:

1) „Dzieci i młodzież w kłopocie” – J.Elliott

2) „Wybrane zagadnienia interwencji kryzysowej” – Badura – Madej W.

3) „Depresje i problemy samobójcze młodzieży” – A. Carr

4) „Zaburzenia okresu dziciństwa i adolescencji” – Philip C. Kendall

5) „Psychiatria dzieci i młodzieży” – M.Orwid , K. Pietruszwski

6) „Suicydologia” – Brunon Hołtys

7) „Dlaczego? Samobójstwo i inne zagrożenia wieku dorastania” – T.MitchelAnthony

8) „Psychologia w szkole” nr 4/2004 wydawnictwo „Charaktery” 9) „Depresja i próby samobójcze młodzieży .Sposoby przeciwdziałania i reagowania” – A. Carr

10) „Młodzież wobec samobójstwa” – A. Czabański